Ảnh hưởng về sức khỏe tâm thần sau nhiễm COVID-19 nhìn từ ca lâm sàng điều trị nội trú

Công tác nghiên cứu khoa học năm 2021 tại Bệnh viện Tâm thần Hà Nội
Nhận biết trầm cảm
Nhận biết sớm trẻ có dấu hiệu nghi tự kỷ
Hội thi Điều dưỡng giỏi, thanh lịch năm 2021
Hoạt động chào mừng ngày Quốc tế Người cao tuổi, Ngày Giải phóng Thủ đô và Ngày Sức khỏe Tâm thần thế giới tại Bệnh viện Tâm thần Hà Nội

          Hội chứng hô hấp cấp tính nặng do coronavirus-2 (SARS-CoV-2) hay còn được gọi là bệnh coronavirus 2019 [COVID-19], biểu hiện chủ yếu bằng các triệu chứng hô hấp. SARS-CoV-2 xâm nhập vào các tế bào bằng cách sử dụng một enzym chuyển đổi angiotensin 2 trên thụ thể tế bào (ACE2), thụ thể này có ở các tế bào hô hấp trên có lông và tế bào phổi loại II ngoài ra thấy ở hệ thần kinh trung ương (Tế bào thần kinh và tế bào thần kinh đệm), và tế bào nội mô. Một số dữ liệu ở người và động vật cho thấy coronavirus có thể có tác dụng hướng thần kinh và chủ yếu ảnh hưởng đến trung tâm hô hấp tim mạch thân não và tủy. Trong một số các cuộc khám nghiệm tử thi gần đây cho thấy tổn thương hệ thống thần kinh trung ương với biểu hiện: Viêm não, viêm màng não, xuất huyết lan tỏa, và tổn thương tế bào thần kinh thân não. Hơn nữa, sự hiện diện các hạt SARS-CoV-2 cuối cùng đã được chứng minh trong não bệnh nhân nhiễm SARS-CoV-2.

          Các tác giả trên thế giới đều khẳng định, sau nhiễm COVID-19 ngay cả ở những người bệnh có hoặc không có triệu chứng hay triệu chứng nhẹ tiếp tục gặp phải những biểu hiện bất thường về cơ thể, tâm thần trong và sau giai đoạn hồi phục. Trong các tài liệu gần đây có chia những ảnh hưởng sau COVID-19 thành hai giai đoạn: Giai đoạn hậu cấp tính (trong vòng 03 tuần đầu sau mắc COVID-19) và giai đoạn mạn tính tức là kéo dài sau 3 tuần.

          Cùng với đại dịch, ca bệnh rối loạn tâm thần thường xuyên được mô tả trong các tài liệu gần đây liên quan đến những  người bệnh sau mắc COVID-19 đặc biệt ở những người cao tuổi. Những rối loạn tâm thần này có thể xuất hiện ở những người bệnh trước đó hoàn toàn không có tiền sử gia đình, bản thân bị tâm thần.

Trong thời gian qua, Bệnh viện Tâm thần Hà Nội được sự phân công của Sở Y Tế Hà Nội đã tiếp nhận và điều trị một số người bệnh nhiễm SARS-CoV-2 có rối loạn tâm thần. Đồng thời có tiếp nhận 01 người bệnh sau nhiễm SARS-CoV-2 có biểu hiện rối loạn tâm thần.

          BN nữ 71 tuổi nghề nghiệp làm ruộng, người bệnh đã được chẩn đoán nhiễm SARS-CoV-2, xuất hiện tình trạng suy hô hấp tiến triển đã được đặt ống nội khí quản, thở máy, lọc máu, sau 1 tháng  các chỉ số huyết động, hô hấp trở lại bình thường, người bệnh được rút ống nội khí quản, theo dõi xét nghiệm SARS-CoV-2 nhiều lần âm tính. Sau khi cai xong máy thở người bệnh xuất hiện tình trạng: Gọi hỏi trả lời không đúng từng lúc, lúc nhận ra mọi người xung quanh lúc không, còn xác định được bản thân, nói một mình không rõ nội dung, khó nằm yên được một chỗ, tay chân luôn cử động, xé, vứt bất kỳ vật dụng gì xung quanh. Người bệnh chuyển đến Bệnh viện Tâm thần Hà Nội trong tình trạng không sốt, thở khí phòng SpO2: 97%; Mạch 90ck/phút; Huyết áp 110/70 mmHg, bụng mềm, gan lách không sờ thấy người bệnh đang được điều trị duy trì kháng virus bằng Entecavir 0,5mg/ngày. Khám tâm thần: người bệnh trong trạng thái lẫn lộn thông tin cá nhận, định hướng xung quanh, thời gian xác định không chính xác từng lúc (trạng thái sương mù não); tư duy hỗn loạn không rõ hoang tưởng, chân tay luôn cử động cấu, xé, vứt bất kỳ vật gì xung quanh, không đánh giá được các chức năng trí nhớ trí tuệ. Người bệnh vào viện được chẩn đoán: Loạn thần thực tổn liên quan đến COVID-19 (F06). Cận lâm sàng: Real-time PCR: Âm tính; Công thức máu: Bình thường; XQ tim phổi: Có hình ảnh rải xơ rải rác trường phổi phải; Điện tâm đồ: Bình thường; Điện não đồ: Biểu hiện giảm hoạt động điện với hình ảnh sóng alpha giảm mạnh, kém ổn định về biên độ và tần số, sóng chậm theta biên độ thấp xuất hiện lan tỏa hai bên bán cầu đáp ứng kém với kích thích. Người bệnh vào viện được điều trị Seroquel XR 50mg/ngày trong 03 ngày đầu bệnh thuyên giảm chậm, người bệnh ngủ được nhưng các rối loạn cảm xúc hành vi còn, rối loạn chức năng định hướng ít cải thiện. Người bệnh chuyển điều trị Risperdal 0,5mg + Piracetam 1200mg/ngày, sau hai ngày điều trị các triệu chứng rối loạn tâm thần cải thiện đáng kể, người bệnh tỉnh táo, tiếp xúc tốt, tư duy liên quan, trí nhớ trí tuệ dần hồi phục. Sau 10 ngày điều trị người bệnh ổn định, gia đình xin ra viện tiếp tục theo dõi và điều trị ngoại trú.

          Ở ca lâm sàng trên người bệnh sau điều trị ổn định bệnh COVID-19, xuất hiện các triệu chứng rối loạn tâm thần như một trạng thái “Sương mù não”, biểu hiện rối loạn định hướng không gian, thời gian, định hướng bản thẫn lẫn lộn, kèm theo các rối loạn tư duy, ngôn ngữ, cảm xúc hành vi do trạng thái “Sương mù não”. Tương ứng với biểu hiện trên lâm sàng, hình ảnh điện não đồ có biến đổi với hình ảnh giảm hoạt động điện, xuất hiện lan tỏa sóng chậm. Người bệnh được chẩn đoán loạn thần thực tổn liên quan đến COVID-19 (F06) là tương đối phù hợp. Theo nhiều khuyến cáo với trạng thái bệnh lý trên sử dụng Risperdal liều thấp là phù hợp, kết quả sau hai ngày điều trị bệnh cải thiện.

          Những ảnh hưởng sau COVID-19 phức tạp, đa yếu tố xuất hiện sau nhiễm COVID-19 cấp tính. Những biểu hiện này có thể xuất hiện ở những người bệnh COVID-19 năng phải điều trị ở những trung tâm hồi sức, tuy nhiên cũng có thể xuất hiện ở những người bệnh COVID-19 nhẹ, không có triệu chứng. Những rối loạn này là những thách thức lớn đối với các bác sỹ lâm sàng và hệ thống chăm sóc sức khỏe ban đầu.

          NICE đã xuất bản hướng dẫn phát hiện chẩn đoán những rối loạn kéo dài sau COVID-19 là những rối loạn xuất hiện sau nhiễm bệnh đồng thời không được giải thích bằng một chẩn đoán khác thay thế. Những rối loạn này có thể kéo dài từ 4 tuần đến 12 tuần hoặc có thể kéo dài hơn.

          Theo Helms và cộng sự (2020) nghiên cứu ở hai trung tâm hồi sức tại Pháp trên 150 người bệnh nhiễm COVID-19 điều trị nội trú có tuổi trung bình 62 cho thấy: 84,3% có biểu hiện sảng, 69,3% có trạng thái kích động, 65,4% có biểu hiện bất thường trên điện não đồ. Các triệu chứng mê sảng có thể thứ phát sau trạng thái viêm toàn thân.

          Những rối loạn kéo dài sau COVID-19 về tâm thần theo nhiều nghiên cứu bao gồm ảo giác, hoang tưởng, mất ngủ, thay đổi thính giác và thị giác, mất trí nhớ ngắn hạn và các vấn đề về lời nói và ngôn ngữ, nhận thức, sương mù não

Hiện tại chưa có bằng chứng rõ ràng chắc chắn về nguyên nhân của rối loạn trên. Một số giả thuyết cho rằng nhiễm trùng làm cho hệ thống miễn dịch của một số người hoạt động quá mức. Kết quả là có sự tấn công không chỉ virus mà còn tấn công các mô của chính họ. Điều đó có thể xảy ra ở những người có phản ứng miễn dịch rất mạnh.

          Hướng dẫn của NICE đưa ra những khuyến cáo cho những người bệnh nên tư vấn bác sỹ có chuyên môn, đặc biệt nhóm những người dễ bị tổn thương. Người bệnh có những rối loạn nặng nên nhập viện theo dõi, thực hiện các xét nghiệm cần thiết: Công thức máu, chức năng gan thận, CRP, các chức năng tuyến giáp…Bên cạnh những điều trị chuyên khoa sâu, các liệu pháp tâm lý nâng cao sức chịu đựng, luyện tập thể dục thể thao… là những liệu pháp được khuyến cáo.

          1. Helms et al (2020), Delirium and encephalopathy in severe COVID-19: a cohort analysis of ICU patients, Critical Care, 202, p 424-491.

          2. Taribagil P, et al (2021),  ‘Long COVID’ syndrome, BMJ Case Rep 2021.

 

BS CK II Đỗ Văn Thắng - Khoa cấp và bán cấp nữ Bệnh viện Tâm thần Hà Nội