COVID-19 và sức khỏe tâm thần (phần 1)

Loạn thần do sử dụng ma tuý
Chăm sóc sức khỏe tâm thần thời Covid-19
Biểu hiện của bệnh rối loạn tâm thần nhiều người thường bỏ qua
Cảnh báo tình trạng rối loạn tâm thần do rượu
Giấy tờ thủ tục giám định kết hôn

Việc cách ly tại nhà chắc chắn sẽ là một xáo trộn không nhỏ đối với cuộc sống của bất cứ ai, song chỉ cần thay đổi góc nhìn nhận, có thể bạn sẽ cảm thấy đây là một dịp không tồi để sống chậm lại, chăm sóc bản thân mình và cân bằng nhịp sống hiện đại hối hả trước đây. Một số thông tin dưới đây hy vọng sẽ chuẩn bị hành trang và giúp bạn sẵn sàng hơn cho giai đoạn này.

BS Nguyễn Thùy Linh

CÁC KHÁI NIỆM THƯỜNG GẶP

- COVID-19  là bệnh viêm đường hô hấp cấp gây ra bởi virus SARS-CoV-2 (tên gọi khác là nCoV), phân biệt với hội chứng hô hấp cấp nghiêm trọng SARS do virus SARS-CoV gây ra năm 2003.

- Đại dịch thể hiện sự lan rộng của một bệnh trên phạm vi toàn thế giới.

- Cách ly xã hội (hay giãn cách xã hội) đồng nghĩa với ở nhà, chỉ tiếp xúc trực tiếp với những người sống cùng. Chỉ ra khỏi nhà để mua thực phẩm, mua thuốc, tới các cơ sở y tế khi cần, tập thể dục ngày một lần, và tới nơi làm việc trong trường hợp bắt buộc. Đảm bảo khoảng cách 2 mét với người xung quanh trong mọi trường hợp

- Tự cách ly bắt buộc là không rời khỏi nhà trong một khoảng thời gian nhất định, kể cả với mục đích mua đồ ăn và thuốc.

DÀNH CHO NGƯỜI DÂN NÓI CHUNG

Các khuyến cáo trong thời gian cách ly tại nhà

Tổ chức Y tế Thế giới đã tóm lược hướng dẫn về cách mỗi cá nhân ứng phó với dịch COVID-19 trong hình dưới đây.

Cụ thể, mỗi chúng ta sẽ cần:

Đảm bảo chế độ ăn và uống đủ nước

Đồ ăn và tâm trạng có mối liên hệ rất mật thiết. Nhân dịp này, hãy xem lại chế độ ăn của bản thân, tạo thói quen ăn đúng, đủ bữa, đủ các nhóm chất dinh dưỡng. Nhớ cung cấp cho mình những nhóm thực phẩm năng lượng giải phóng chậm để duy trì đường máu ổn định (mỳ ống, cơm, yến mạch, các loại hạt, bánh mỳ và ngũ cốc nguyên cám), đồng thời tránh các loại đồ ăn khiến mức đường máu lên xuống thất thường (đồ ngọt, bánh quy, đồ uống có đường và rượu bia).

Nếu ăn đúng giúp bạn có được cảm xúc tích cực thì uống đủ sẽ cải thiện khả năng tập trung và tư duy của bạn. Hãy cố gắng “nạp” đủ 6-8 cốc nước mỗi ngày, bao gồm nước lọc, nước canh, nước hoa quả, sinh tố, trà hay cà phê. Với trà và cà phê, hãy chuyển sang loại không caffein nếu được và uống một lượng vừa phải, chia nhiều lần trong ngày (dưới 400mg caffein/ngày, tương đương 4 cốc cà phê hoặc 8 cốc trà xanh 240mL).

“Dọn nhà, dọn cửa, gột rửa trái tim”

Đây là tên gọi một cuốn sách ghi lại những trải nghiệm của nhà sư Shoukei Matsumoto có thể sẽ giúp bạn có động lực ra khỏi chiếc giường thoải mái, lười biếng để bắt tay vào dọn dẹp, vệ sinh nhà cửa, chăm sóc môi trường nơi mình ở và dành thời gian tìm lại bản thân mình. Nếu lý do này chưa đủ thuyết phục, hãy nhớ rằng vệ sinh nhà cửa chính là một trong các chiến lược hữu hiệu giúp đẩy lùi không chỉ SARS-CoV-2 mà cả nhiều vi khuẩn, virus gây hại khác đang ngày ngày vi hành nhờ bụi bẩn trong không khí và bám ở các bề mặt đồ đạc trong nhà.

Tìm cách làm việc và học tập tại nhà phù hợp

Nếu cơ quan/ trường học yêu cầu bạn duy trì công việc của mình tại nhà, có thể bạn sẽ cần hỏi về các chính sách lao động và yêu cầu hỗ trợ về kỹ thuật để đảm bảo việc làm và học diễn ra thuận lợi. Cố gắng phân định rõ ràng thời gian và không gian làm việc/ học tập tại nhà, hãy coi đây chỉ là một sự thay đổi môi trường thay vì “tranh thủ” nghỉ ngơi hay làm các việc nhà khác, sự mất tập trung và thiếu kế hoạch sẽ làm giảm hiệu suất làm và học bạn mong muốn.

Việc không phải dành nhiều thời giờ cho đi lại có lẽ sẽ tiết kiệm cho bạn một khoản thời gian kha khá. Đây sẽ là dịp rất tốt để bạn tham gia thêm các khóa học online (tham khảo các trang web của FutureLearn, OpenLearn hay Coursera), trau dồi thêm kỹ năng mới như ngoại ngữ, tin học. Một số thư viện hoặc ứng dụng trả phí đang được mở miễn phí trong thời gian này, hãy tận dụng nhé.

Chăm sóc sức khỏe tâm thần của bản thân

Kết nối với mọi người

Sử dụng các phương tiện liên lạc trực tuyến thay cho những cuộc gặp gỡ, nói chuyện trực tiếp thường lệ. Giữ liên lạc với mọi người, chia sẻ các lo lắng, mối bận tâm của mình với những người bạn tin cậy.

Ngoài tính năng tin nhắn, cuộc gọi thông thường, một số trang web hoặc nền tảng trực tuyến tích hợp những hoạt động như xem phim, hát cùng nhau để tăng khả năng tương tác giữa nhiều người cùng lúc (tham khảo Watch party của Facebook, phần mềm hát karaoke Smule).

Tạo và duy trì thói quen sinh hoạt phù hợp

Lên thời gian biểu và cố gắng duy trì giờ giấc sinh hoạt hàng ngày đều đặn. Đây sẽ là cơ hội để bạn thiết lập lại những thói quen sinh hoạt lành mạnh: thức dậy và đi ngủ sớm hơn, dành nhiều thời gian hơn cho nấu nướng và các sở thích khác mà trước đây bạn chưa có dịp để làm.

Nếu bạn sống chung với người thân, cố gắng thống nhất thời gian biểu và tôn trọng quyền riêng tư cũng như không gian riêng của mỗi người.

Cố gắng duy trì lối sống năng động hết mức có thể thông qua các hoạt động thể chất vào lịch trình hàng ngày của bạn. Việc tập luyện tại nhà có thể dưới nhiều hình thức: dọn nhà, nhảy theo nhạc, lên xuống cầu thang, các bài tập ở tư thế ngồi, tập theo các hướng dẫn trên mạng, tránh ngồi quá lâu bằng cách đi lại, thay đổi tư thế.

Tiếp xúc với không khí ngoài trời trong điều kiện cho phép

- Mở cửa sổ để không khí tự nhiên vào nhà;

- Xếp chỗ ngồi trong phòng cạnh cửa sổ;

- Để ảnh nền điện thoại, máy tính cá nhân là các hình ảnh thiên nhiên;

- Mua hạt, hoa và cây qua giao hàng trực tuyến để trồng/ trang trí trong nhà.

Tìm các hoạt động để làm việc, thư giãn, và sáng tạo

- Vẽ tranh, khâu vá, thêu thùa hoặc làm các sản phẩm thủ công đơn giản;

- Tô màu, trang trí, tái chế các vật dụng, trang phục thường ngày;

- Chơi nhạc cụ, hát, nghe nhạc;

- Viết lách;

- Tập yoga, thiền;

- Dành thời gian nhất định để kích thích trí não bằng đọc sách báo, nghe podcast, xem phim, chơi giải câu đố …

Cập nhật tình hình dịch bệnh có chọn lọc

Tìm kiếm thông tin từ các nguồn đáng tin cậy như Bộ Y tế, Chính phủ, chính quyền và cơ quan y tế địa phương. Chỉ tập trung vào các thông tin mình cần, không dành cả ngày “lướt” xem hàng loạt thông tin ở nhiều báo, tạp chí, kênh tin tức hay mạng xã hội. Nếu các tin tức khiến bạn cảm thấy lo lắng hoặc rối trí, tạm dừng việc tra cứu lại và chuyển sang làm việc khác.

DÀNH CHO NGƯỜI CÓ VẤN ĐỀ SỨC KHỎE TÂM THẦN ĐANG ĐIỀU TRỊ

Trong thời điểm ứng phó với dịch COVID-19 , một số chính sách mới được đưa ra để hạn chế dịch lây lan có thể dẫn tới việc các dịch vụ khám chữa bệnh và cấp phát thuốc tại các cơ sở y tế (bao gồm cả bệnh viện tâm thần, khoa/viện tâm thần của các bệnh viện đa khoa và phòng khám tâm thần của các trung tâm y tế) bị thay đổi hoặc trì hoãn so với thường lệ. Tuy nhiên, các cơ sở y tế sẽ có trách nhiệm báo cho người bệnh những thông tin này và bệnh nhân sẽ luôn nhận được sự ưu tiên hỗ trợ của đội ngũ chuyên môn trong các tình huống cấp cứu cũng như những trường hợp cần thiết khác.

Về vấn đề sử dụng thuốc

- Người bệnh cần tiếp tục uống thuốc ngoại trú đều, chỉ đổi hoặc dừng thuốc khi đã tham vấn và có chỉ định của bác sỹ trực tiếp điều trị mình, và liên hệ bác sỹ/ nhân viên y tế phụ trách để lĩnh thuốc, đảm bảo đủ thuốc trong quá trình điều trị.

- Khi có các triệu chứng của bệnh COVID-19 (ho khan và sốt liên tục, mới xuất hiện), bên cạnh việc thực hiện quy trình khai báo y tế và tuân thủ các hướng dẫn của cơ quan y tế địa phương, cần trao đổi về tiền sử dùng thuốc, bao gồm các thuốc tác động tâm thần đang điều trị do một số tác dụng phụ của những nhóm thuốc này có thể tương đồng với triệu chứng của COVID-19. Đồng thời báo cho cơ sở y tế quản lý ngoại trú (trung tâm y tế, phòng khám, bệnh viện tâm thần …) và chỉ thay đổi liều/ cách dùng thuốc điều trị rối loạn tâm thần khi có ý kiến chuyên môn của bác sỹ điều trị. 

Về việc lĩnh/ mua thuốc

- Chỉ tự lấy thuốc tại các cơ sở y tế khi bản thân không thuộc diện nghi ngờ hay có nguy cơ cao nhiễm virus SARS-CoV-2, cũng như cần lưu ý các hướng dẫn và quy định về cách ly xã hội để hạn chế tối đa nguy cơ lây nhiễm virus trong cộng đồng.

- Trường hợp là đối tượng có nguy cơ cao/ thuộc diện nghi ngờ/ xác định nhiễm SARS-CoV-2, có thể nhờ người quen lĩnh thuốc hộ hoặc đăng ký dịch vụ chuyển thuốc tới nhà nếu được cơ sở y tế đồng ý theo quy định.

- Rửa tay đủ các bước và thời gian quy định thường xuyên, đặc biệt trong quá trình khám bệnh tại cơ sở y tế, sau khi chạm vào túi/hộp/vỉ thuốc và trước mỗi lần uống thuốc.

 

Tham khảo

https://www.rcpsych.ac.uk/mental-health/treatments-and-wellbeing/COVID-19-and-medication-for-mental-health

https://www.mind.org.uk/information-support/coronavirus/coronavirus-and-your-wellbeing/ #collapse935de

https://www.who.int/docs/default-source/coronaviruse/mental-health-considerations.pdf