Người cao tuổi và thuốc điều trị rối loạn tâm thần

Giấy tờ thủ tục giám định kết hôn
Chương trình "Tri ân người bệnh" 2020
Thông báo về việc cho người nhà vào thăm người bệnh tại Bệnh viện Tâm thần Hà Nội
Thủ tục giấy tờ giám định kết hôn
SINH HOẠT KHOA HỌC THÁNG 6/2020

Theo Tổ chức Y tế Thế giới, tỷ lệ mắc rối loạn tâm thần chiếm tới 15% trong số những người cao tuổi (từ 60 tuổi trở lên). Thực tế này đòi hỏi sự quan tâm đặc biệt tới vấn đề chẩn đoán và điều trị ở đối tượng dễ tổn thương này. Bài viết này đề cập tới vấn đề sử dụng thuốc điều trị rối loạn tâm thần ở người cao tuổi, nhằm cung cấp kiến thức và một số lời khuyên để giúp người bệnh cũng như gia đình chủ động thực hành chăm sóc sức khỏe tâm thần của mình và người thân.

[KIẾN THỨC CƠ BẢN]

VỀ THUỐC TÁC ĐỘNG TÂM THẦN (THUỐC HƯỚNG THẦN)

Thuốc tác động tâm thần (TTĐTT) là những chất tác động tới hành vi, cảm xúc, suy nghĩ, hoặc nhận thức. Khái niệm này bao trùm thuốc kê đơn dùng để điều trị rối loạn tâm thần và cả các chất ma túy. Bài viết này chỉ đề cập tới thuốc kê đơn.

Có 5 nhóm TTĐTT chính, bao gồm: giải lo âu, chống trầm cảm, chống loạn thần, chỉnh khí sắc, kích thích. Một số thuốc có thể gây tác dụng phụ nghiêm trọng và cần được theo dõi đặc biệt bởi các bác sỹ.

Mục đích kê đơn các TTĐTT: điều trị lo âu, trầm cảm, tâm thần phân liệt, rối loạn cảm xúc lưỡng cực, các rối loạn giấc ngủ và nhiều rối loạn tâm thần khác - nhờ cơ chế tác dụng trên các chất dẫn truyền thần kinh để cải thiện những triệu chứng bệnh. 

Bác sỹ lựa chọn loại hay nhóm thuốc kê đơn nào phụ thuộc vào các yếu tố liên quan đến bệnh (triệu chứng cụ thể) và bản thân người bệnh (tuổi, bệnh lý phối hợp, thuốc hiện sử dụng, tiền sử bệnh, khả năng đáp ứng của từng cá thể). 

Hiệu quả của hầu hết các TTĐTT chỉ phát huy tác dụng sau vài tuần dùng thuốc đều đặn (VD: với thuốc chống trầm cảm, bạn có thể cảm thấy thuốc có tác dụng trong vòng 2 tuần đầu sử dụng thuốc và phát huy toàn bộ hiệu quả sau ít nhất 4-6 tuần). 

ĐỐI VỚI NGƯỜI BỆNH CAO TUỔI

Các vấn đề thường gặp

Cơ thể người cao tuổi cần nhiều thời gian hơn để thải trừ toàn bộ thuốc, đặc biệt nếu người bệnh có vấn đề bệnh lý về gan, thận. Hấp thu và chuyển hóa thuốc có nhiều thay đổi nên thường phải dùng liều thấp hơn so với người trẻ tuổi.

Người cao tuổi thường mắc nhiều bệnh lý cùng lúc (nhiều vấn đề sức khỏe đồng diễn), dùng nhiều loại thuốc nên dễ gặp tương tác thuốc, làm tăng tác dụng không mong muốn.

Các tác dụng không mong muốn thường hay gặp hơn ở người cao tuổi, đặc biệt là các biểu hiện buồn ngủ, lú lẫn, hoa mắt, đi đứng không vững, do đó dễ gây ngã. Khi gặp các tác dụng phụ này, thông báo sớm cho bác sỹ để được giảm liều, đổi thuốc hoặc tìm một phương án thay thế khác. 

Khuyến cáo

Khi tới khám, luôn thông báo với bác sỹ tất cả vấn đề bệnh lý mình đang mắc phải và toàn bộ thuốc mình đang sử dụng bao gồm thuốc kê đơn, thuốc tự mua tại nhà thuốc, thực phẩm chức năng, thuốc Đông y/thảo dược, ... Nên giữ lại vỏ hộp/ vỉ thuốc và các đơn thuốc/ hóa đơn có tên thuốc để bác sỹ có được thông tin chính xác và chi tiết nhất.

Khi được kê đơn thuốc, yêu cầu bác sỹ giải thích về lý do sử dụng thuốc, các vấn đề có thể gặp trong khi dùng thuốc - hướng giải quyết, trường hợp cần dừng thuốc/ khám lại, tương tác với các thuốc đang sử dụng, thời gian điều trị ...

Khi nhận thuốc, đề nghị dược sỹ nhắc lại liều lượng và cách dùng của từng loại thuốc, cũng như lưu ý về các thức ăn/ thuốc ... cần tránh khi sử dụng thuốc.

Trong quá trình dùng thuốc, thông báo với bác sỹ về các tác dụng phụ. Sau 2 tuần, nếu cảm thấy thuốc không có tác dụng, nên khám lại để được điều chỉnh thuốc phù hợp. Khám lại khi hết thuốc, không tự ý mua tiếp theo đơn cũ hoặc dừng thuốc khi không có chỉ định của bác sỹ.

Duy trì lối sống lành mạnh: ăn nhiều rau củ, hoa quả và các sản phẩm từ sữa ít béo, ít đường và ít tinh bột đã qua chế biến (VD: gạo lứt, bánh mỳ nguyên cám, sữa chua ít hoặc không đường); tăng cường vận động, tập thể dục thể thao đều đặn; ngủ đủ giấc, đi khám chuyên khoa Tâm thần sớm nếu có vấn đề về giấc ngủ (khó vào giấc, ngủ chập chờn, tiểu đêm nhiều lần, thức dậy sớm ...); sinh hoạt cùng người thân trong gia đình (nếu có thể), gặp gỡ bạn bè, tham gia các hoạt động tập thể ở địa phương.

[5 PHÚT ĐỌC THÊM]

MỘT SỐ THUỐC THƯỜNG DÙNG

NHÓM

PHÂN NHÓM

TÊN DƯỢC CHẤT (BIỆT DƯỢC) PHỔ BIẾN

HIỆU QUẢ

TÁC DỤNG PHỤ

THẬN TRỌNG

Thuốc chống loạn thần

Điển hình

chlorpromazine (Aminazin);

haloperidol (Haldol)

ức chế dopamin trong não 

--> điều trị tâm thần phân liệt và nhiều rối loạn tâm thần khác

thuốc không điển hình tác động cả trên serotonin

nhìn mờ, buồn nôn/nôn, khó ngủ, lo âu, chóng mặt, tăng cân, rối loạn chức năng tình dục

lưu ý các rối loạn vận động nghiêm trọng và kéo dài, gọi chung là tác dụng phụ ngoại tháp (run, cử động cơ mặt không kiểm soát, cứng cơ, khó khăn đi lại/cử động)

Không điển hình

aripiprazole (Abilify);

clozapine (Sunsizopin, Clozapin, Lepigin);

olanzapine (Olmed, Olanxol, Egolanza, Olanzapitab);

paliperidone (Invega);

quetiapine (Seroquel, Seropin, Queitoz);

risperidone (Risperdal, Sizodon, Rileptid)

chóng mặt, tóa bón, khô miệng, nhìn mờ, tăng cân, buồn ngủ

tăng nguy cơ đái tháo đường, tăng cholesterol, vấn đề cơ tim, đột quỵ

clozapine làm tăng nguy cơ hạ bạch cầu trung tính  một rối loạn huyết học nghiêm trọng, bắt buộc theo dõi bằng xét nghiệm định kỳ

 

Thuốc giải lo âu

(benzodiazepine)

diazepam (Seduxen);

Clonazepam (Rivotril); Bromazepam (Bromalex)

tăng nồng độ GABA trong não 

--> điều trị các rối loạn lo âu, ám ảnh sợ, cơn hoảng sợ, các rối loạn liên quan đến stress, rối loạn giấc ngủ

hoa mắt, chóng mặt, lú lẫn, mất thăng bằng, giảm trí nhớ, hạ huyết áp, giảm nhịp thở

lưu ý chỉ dùng ngắn ngày (trong 2 tuần)

có nguy cơ gây phụ thuộc (nghiện) nếu dùng lâu dài

Thuốc chống trầm cảm

TCA

amitriptyline 

(Amitriptyline)

tăng nồng độ serotonin và norepinephrine

--> điều trị trầm cảm; dùng khi các thuốc khác không hiệu quả. Ngoài ra có các chỉ định khác: rối loạn hoảng sợ, đau nửa đầu, đau mạn tính, rối loạn ám ảnh nghi thức

khô miệng, hoa mắt, chóng mặt, buồn nôn, tăng cân

thận trọng khi mắc tăng nhãn áp, phì đại tuyến tiền liệt, vấn đề tuyến giáp, vấn đề tim mạch. Thuốc nhóm này cũng có nguy cơ gây tăng đường huyết. 

IMAO

selegiline

tăng nồng độ dopamine, norepinephrine, và serotonin 

--> điều trị trầm cảm; thế hệ cũ, hiện ít dùng

buồn nôn/nôn, hoa mắt, tiêu chảy, khô miệng, tăng cân

tăng huyết áp tới ngưỡng nguy hiểm khi dùng cùng một số đồ ăn có tyramine (pho mát, dưa chuột muối, rượu vang ...)

SSRI

escitalopram (Eslo);

fluvoxamine (Luvox);

paroxetine (Sumiko, Patchell, Parokey); sertraline (Zoloft, Asentra); fluoxetine (Oxeflu, Prozac)

tăng nồng độ serotonin 

--> là lựa chọn hàng đầu trong điều trị nhiều thể trầm cảm 90 (trầm cảm điển hình và rối loạn lưỡng cực)

khô miệng, buồn nôn/nôn, tiêu chảy, ngủ kém, tăng cân, rối loạn tình dục

tăng nhịp tim, xuất huyết nếu dùng kèm thuốc chống đông hoặc chống viêm không steroid có tác dụng chống kết tập tiểu cầu

SNRI

venlafaxine (Efexor XR)

tăng dopamine và norepinephrine 

--> lựa chọn khi kém đáp ứng với SSRI

đau đầu, hoa mắt, khô miệng, buồn nôn, kích động, rối loạn giấc ngủ và cảm giác ngon miệng

tăng huyết áp, tăng nhịp tim, rối loạn chức năng gan

NaSSA (TeCA)

mirtazapine (Remeron, Mirzaten)

tăng nồng độ serotonin và norepinephrine

ở một số vùng chọn lọc --> điều trị trầm cảm, hạn chế tác dụng phụ của TCA

khô miệng, buồn ngủ, hoa mắt, táo bón

 

Thuốc chỉnh khí sắc

carbamazepine (Tegretol);

divalproex sodium (Depakote, Depakine, Encorate);

lamotrigine (Lamictal);

lithium 

cơ chế chưa rõ, tác động trên một số vùng riêng biệt giúp điều hòa cảm xúc --> điều trị rối loạn cảm xúc lưỡng cực và RL liên quan

hoa mắt, buồn nôn/nôn, mệt mỏi, vấn đề dạ dày

suy giảm chức năng thận có thể làm thay đổi nồng độ lithium

nguy cơ dị ứng thuốc nặng, bệnh lý tim mạch, suy gan thận

Chất kích thích

methylphenidate (Ritalin, Concerta)

tăng nồng độ dopamine và norepinephrine 

--> chủ yếu điều trị ADHD

vấn đề giấc ngủ, giảm ngon miệng, giảm cân

tăng nhịp tim và huyết áp

nguy cơ gây phụ thuộc (nghiện) nếu dùng lâu dài

  

Tài liệu tham khảo:

  1. https://www.healthline.com/health/what-is-a-psychotropic-drug#bottom-line
  2. https://www.uptodate.com/contents/when-you-have-multiple-health-problems-the-basics
  3. https://www.uptodate.com/contents/taking-medicines-when-youre-older-the-basics
  4. https://www.uptodate.com/contents/medicines-for-depression-the-basics#H21736619
  5. David M.T et al (2018). The Maudsley's Prescribing Guidelines in Psychiatry: Prescribing in older people, Ed 13, p.525-598