Rối loạn tâm thần và hành vi do sử dụng chất dạng thuốc phiện

Công tác nghiên cứu khoa học năm 2021 tại Bệnh viện Tâm thần Hà Nội
Nhận biết trầm cảm
Nhận biết sớm trẻ có dấu hiệu nghi tự kỷ
Hội thi Điều dưỡng giỏi, thanh lịch năm 2021
Ảnh hưởng về sức khỏe tâm thần sau nhiễm COVID-19 nhìn từ ca lâm sàng điều trị nội trú

Bác sĩ Phùng Ngọc Thương

Bệnh viện Tâm thần Hà Nội

Tổng quan:

Thuốc phiện (opioid) là một chất được lấy từ nhựa hoặc chế biến từ quả của cây anh túc (papaver somniferum). Năm 1861, khi miền Nam nước ta còn nằm dưới quyền bảo hộ của Pháp, thuốc phiện được sử dụng rất ít ở Việt Nam. Tuy nhiên, theo làn sóng Hoa Kiều nhập cư, thuốc phiện dần lan rộng, được sử dụng nhiều hơn. Theo báo cáo của Bộ Công an, đến nay đã có tới 223.000 người nghiện ma túy được quản lý.

Opioid có nhiều loại khác nhau, phổ biến nhất là thuốc phiện, morphin, heroin, codein, methadone, oxycodone, fentanyl và buprenorphin. Opioid có thể sử dụng qua đường hít, uống hay tiêm tĩnh mạch.

Những rối loạn liên quan đến opioid phổ biến gồm rối loạn sử dụng, nhiễm độc cấp, hội chứng cai, rối loạn giấc ngủ và rối loạn chức năng tình dục. Rối loạn loạn thần khá hiếm gặp. Rối loạn khí sắc hay rối loạn lo âu có thể gặp trong hội chứng cai hoặc trạng thái nhiễm độc cấp.

Rối loạn sử dụng:

1. Lạm dụng (abuse):

      Người lạm dụng opioid sử dụng ít hơn và ít nghiêm trọng hơn phụ thuộc opioid, thường không liên quan đến sự phụ thuộc thể chất. VD: một vài đồng bào dân tộc thiểu số có thói quen uống rượu ngâm từ cây anh túc, một vài người thì lại sử dụng thuốc giảm đau chứa morphin sau phẫu thuật,vv…

2. Phụ thuộc (dependence):

      Opioid có thể gây ra sự phụ thuộc thể chất trong khoảng thời gian ngắn, từ 4-8 tuần. Biểu hiện của sự phụ thuộc gồm hiện tượng tăng dung nạp (liều dùng lần sau phải cao hơn lần trước để duy trì cảm giác khoái cảm sung sướng) và xuất hiện hội chứng cai khi ngừng hoặc giảm liều. Người dùng luôn cảm thấy thèm khát mãnh liệt, bắt buộc phải sử dụng ma túy. Họ xao nhãng công việc, không chí thú chăm sóc người thân con cái. Phần lớn thời gian họ sẽ  dành cho việc sử dụng ma túy, dẫu biết trước hậu quả tai hại lên sức khỏe, kinh tế và hạnh phúc gia đình.

Rối loạn tâm thần do sử dụng:

1. Nhiễm độc cấp:

Khi sử dụng thuốc phiện liều cao sẽ mang lại cảm giác khoái cảm sung sướng cho người dùng, song nếu quá liều lại rất nguy hiểm. Nhiễm độc cấp có thể xảy ra trong vòng vài giờ.

Tam chứng cổ điển gồm rối loạn ý thức, ức chế hô hấp (nhịp thở < 12 lần/phút) và co đồng tử. Người bệnh thờ ơ, buồn ngủ, nói lắp, suy giảm sự chú ý và khả năng xét đoán. Giai đoạn muộn bệnh nhân có thể có hạ huyết áp, hạ thân nhiệt, tim nhịp chậm, da xanh tím, phản xạ gân-xương giảm và nhu động ruột giảm.

2. Rối loạn loạn thần:

     Rối loạn loạn thần (các hoang tưởng, ảo giác) gây nên bởi chất dạng thuốc phiện thực chất rất hiếm gặp trên lâm sàng.

3. Hội chứng cai:

Hội chứng cai xuất hiện khi giảm hoặc ngừng sử dụng thuốc phiện sau một thời gian đã dùng liều cao kéo dài, diễn ra trong khoảng 7-10 ngày. Thời gian bắt đầu xuất hiện các triệu chứng cai phụ thuộc vào thời gian bán thải trừ của chất thuốc phiện đó (ví dụ heroin là sau 6-12 giờ). Hội chứng cai không quá nguy hiểm trừ khi người dùng đã có tiền sử bệnh lý tim mạch từ trước.

Người dùng sẽ thường gặp phải các triệu chứng: thèm chất ma túy, chảy nước mắt, giãn đồng tử, buồn nôn hoặc nôn, tiêu chảy, căng cứng bụng, nổi da gà, cảm giác ớn lạnh, đau xương khớp, đau cơ chuột rút, lo lắng, bồn chồn, nhịp tim nhanh, tăng thân nhiệt, mệt mỏi chán nản, cáu gắt, ngáp nhiều, ngủ không yên.

Vì vậy việc cai nghiện chất dạng thuốc phiện là điều khó khăn và đòi hỏi quyết tâm rất lớn của người sử dụng cũng như sự cảm thông, động viên hỗ trợ từ gia đình, nhân viên y tế và cộng đồng.

---------------------------

(Nguồn tham khảo: psychiatry.org, minddisorders.com, mentalhelp.net, Wikipedia)