Nguyễn Phương Thảo
Ngày 21/9 hằng năm là Ngày Thế giới Alzheimer, nhằm nâng cao nhận thức cộng đồng về bệnh Alzheimer và các dạng sa sút trí tuệ, đồng thời thúc đẩy sự quan tâm, hỗ trợ đối với người bệnh và người chăm sóc.
Trong bối cảnh dân số ngày càng già hóa, chăm sóc sức khỏe não bộ và duy trì khả năng nhận thức ở người cao tuổi đang trở thành vấn đề y tế ngày càng được quan tâm. Theo Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), hiện có hơn 57 triệu người sống chung với sa sút trí tuệ trên toàn thế giới và mỗi năm có gần 10 triệu trường hợp mới. Bệnh Alzheimer là nguyên nhân phổ biến nhất, chiếm khoảng 60–70% các trường hợp sa sút trí tuệ.
Sa sút trí tuệ không phải là một phần tất yếu của tuổi già
Khi tuổi cao, một số thay đổi về trí nhớ có thể xuất hiện. Người cao tuổi đôi khi có thể quên tên một người quen, quên một cuộc hẹn nhưng sau đó vẫn nhớ lại, hoặc cần nhiều thời gian hơn để học và ghi nhớ thông tin mới.
Tuy nhiên, sa sút trí tuệ không phải là biểu hiện bình thường của quá trình lão hóa. Sa sút trí tuệ là tình trạng suy giảm các chức năng nhận thức như trí nhớ, tư duy, ngôn ngữ, khả năng định hướng và giải quyết vấn đề, ở mức độ ảnh hưởng đến khả năng thực hiện các hoạt động trong cuộc sống hằng ngày.
Những dấu hiệu cảnh báo không nên bỏ qua
Gia đình cần chú ý khi người thân xuất hiện một hoặc nhiều biểu hiện sau:
- Suy giảm trí nhớ, đặc biệt là khả năng ghi nhớ thông tin mới: thường xuyên quên những việc vừa xảy ra, quên lời dặn, cuộc hẹn, vị trí để đồ hoặc hỏi đi hỏi lại cùng một nội dung. Khi bệnh tiến triển, người bệnh có thể quên cả những thông tin đã biết từ trước.
- Suy giảm khả năng tư duy và phán đoán: gặp khó khăn trong suy nghĩ, lập kế hoạch, tổ chức công việc hoặc đưa ra quyết định như trước.
- Khó thực hiện các hoạt động hằng ngày: ban đầu có thể gặp khó khăn với những công việc phức tạp như quản lý tiền bạc, mua sắm, sử dụng thuốc đúng giờ; về sau có thể cần được hỗ trợ nhiều hơn trong sinh hoạt.
- Rối loạn định hướng: dễ nhầm lẫn về thời gian, địa điểm, thậm chí có thể đi lạc tại những nơi vốn quen thuộc.
- Rối loạn ngôn ngữ và giao tiếp: khó tìm từ, diễn đạt thiếu mạch lạc hoặc khó theo dõi, duy trì cuộc trò chuyện.
- Giảm khả năng nhận biết và xử lý thông tin: gặp khó khăn khi nhận biết đồ vật, đánh giá khoảng cách hoặc xử lý những tình huống quen thuộc.
- Thay đổi cảm xúc và hành vi: có thể trở nên thờ ơ, giảm hứng thú, thu mình, lo âu, cáu gắt, nghi ngờ hoặc có những thay đổi về tính cách so với trước.
Người bệnh không nhất thiết xuất hiện đầy đủ tất cả các dấu hiệu trên. Khi một số biểu hiện kéo dài, có xu hướng tiến triển và ảnh hưởng đến cuộc sống hằng ngày, gia đình nên quan tâm và chủ động đưa người bệnh đi thăm khám.
Khi nào nên đưa người thân đi khám?
Gia đình không nên đợi đến khi người bệnh suy giảm nghiêm trọng trí nhớ hoặc mất khả năng tự chăm sóc mới đưa đi khám.
Nên cân nhắc thăm khám khi nhận thấy:
- Trí nhớ giảm dần theo thời gian.
- Thường xuyên hỏi hoặc kể lặp lại.
- Bị lạc ở những nơi quen thuộc.
- Gặp khó khăn trong quản lý tiền bạc hoặc thuốc đang sử dụng.
- Khó thực hiện những công việc trước đây vẫn làm được.
- Có thay đổi rõ rệt về cảm xúc, hành vi hoặc tính cách.
- Suy giảm nhận thức bắt đầu ảnh hưởng đến công việc, sinh hoạt và khả năng tự chăm sóc.
Khi suy giảm trí nhớ và các chức năng nhận thức bắt đầu ảnh hưởng đến cuộc sống hằng ngày, người bệnh nên được nhân viên y tế đánh giá để xác định tình trạng và có hướng hỗ trợ phù hợp.
Vì sao phát hiện sớm lại quan trọng?
Phát hiện và đánh giá sớm giúp người bệnh được tìm hiểu nguyên nhân và xây dựng kế hoạch điều trị, chăm sóc phù hợp. Việc này cũng tạo điều kiện để:
- Kiểm soát các bệnh lý và yếu tố nguy cơ đi kèm.
- Điều trị và kiểm soát một số triệu chứng về nhận thức, tâm lý và hành vi theo chỉ định chuyên môn.
- Hỗ trợ người bệnh duy trì khả năng tự lập trong thời gian dài nhất có thể.
- Chủ động xây dựng kế hoạch chăm sóc và bảo đảm an toàn trong sinh hoạt.
- Giúp người bệnh và gia đình có thêm thời gian trao đổi, chuẩn bị cho những quyết định trong tương lai.
Nâng cao nhận thức và tăng khả năng tiếp cận chẩn đoán là một trong những nội dung được nhấn mạnh trong các hoạt động hưởng ứng Ngày Thế giới Alzheimer.
Gia đình – người bạn đồng hành quan trọng
Sa sút trí tuệ không chỉ ảnh hưởng đến người bệnh mà còn đặt ra nhiều yêu cầu chăm sóc đối với gia đình và người chăm sóc. Sự đồng hành, thấu hiểu và hỗ trợ phù hợp có ý nghĩa quan trọng trong cuộc sống của người bệnh.
Trong quá trình chăm sóc, gia đình nên:
- Giao tiếp với người bệnh bằng thái độ bình tĩnh, nhẹ nhàng.
- Tránh trách móc khi người bệnh quên hoặc hỏi lặp lại.
- Hạn chế tranh luận đúng – sai khi người bệnh đang căng thẳng.
- Duy trì nếp sinh hoạt tương đối ổn định, quen thuộc.
- Khuyến khích người bệnh thực hiện những công việc phù hợp với khả năng.
- Tạo môi trường sống an toàn, hạn chế nguy cơ té ngã, đi lạc hoặc sử dụng nhầm thuốc.
- Khuyến khích vận động thể chất, giao tiếp xã hội và các hoạt động kích thích nhận thức phù hợp với tình trạng của người bệnh.
- Theo dõi và tái khám theo hướng dẫn của nhân viên y tế.
Bên cạnh chăm sóc người bệnh, sức khỏe thể chất và tinh thần của người chăm sóc cũng cần được quan tâm. Chăm sóc người có sa sút trí tuệ thường là một hành trình lâu dài, cần sự chia sẻ giữa các thành viên trong gia đình và sự hỗ trợ chuyên môn khi cần thiết.
Đừng coi “hay quên” đơn giản là chuyện tuổi già
Tuổi tác có thể khiến khả năng ghi nhớ và xử lý thông tin chậm hơn. Tuy nhiên, suy giảm trí nhớ tiến triển, đi kèm suy giảm các chức năng nhận thức khác và ảnh hưởng đến sinh hoạt hằng ngày không phải là một phần tất yếu của quá trình lão hóa.
Nhận biết những thay đổi bất thường từ sớm và chủ động thăm khám có thể giúp người bệnh được đánh giá, chăm sóc và hỗ trợ phù hợp hơn, đồng thời giúp gia đình có sự chuẩn bị tốt hơn cho quá trình đồng hành lâu dài./.
Tài liệu tham khảo
- Alzheimer’s Disease International. World Alzheimer’s Month.
https://www.alzint.org/get-involved/world-alzheimers-month/ - World Health Organization. Dementia.
https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/dementia - Alzheimer’s Association. 10 Early Signs and Symptoms of Alzheimer’s & Dementia.
https://www.alz.org/alzheimers-dementia/10_signs - Rasmussen J, Langerman H. Alzheimer’s Disease – Why We Need Early Diagnosis. Degenerative Neurological and Neuromuscular Disease. 2019;9:123–130. doi:10.2147/DNND.S228939.
