Lê Thị Thu Nguyệt
Ngày Phòng chống Tự sát Thế giới (World Suicide Prevention Day – WSPD) được tổ chức vào ngày 10/9 hằng năm nhằm nâng cao nhận thức, giảm kỳ thị và thúc đẩy hành động phòng ngừa tự sát. Năm 2026 là năm thứ ba và cũng là năm cuối của chủ đề toàn cầu 2024–2026 “Changing the Narrative on Suicide – Thay đổi câu chuyện về tự sát”, với lời kêu gọi hành động “Start the Conversation – Hãy bắt đầu cuộc trò chuyện”.
Thay đổi câu chuyện về tự sát không đơn thuần là nói nhiều hơn về vấn đề này, mà quan trọng hơn là nói đúng cách: từ im lặng sang đối thoại, từ kỳ thị sang thấu hiểu, từ phán xét sang hỗ trợ và từ chờ đợi sang chủ động phòng ngừa.
Tự sát – một vấn đề sức khỏe cộng đồng cần được quan tâm
Theo Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), mỗi năm có hơn 720.000 người tử vong do tự sát trên toàn cầu. Tự sát là nguyên nhân tử vong đứng thứ ba ở nhóm tuổi 15–29; 73% số trường hợp tử vong do tự sát trên thế giới xảy ra tại các quốc gia có thu nhập thấp và trung bình.
Đằng sau mỗi trường hợp tử vong là những ảnh hưởng sâu sắc về cảm xúc, xã hội và kinh tế đối với gia đình, bạn bè, nơi làm việc và cộng đồng. Những người từng có hành vi tự sát cũng cần được quan tâm, hỗ trợ và theo dõi phù hợp; tiền sử từng thực hiện hành vi tự sát là một yếu tố nguy cơ quan trọng cần lưu ý.
Tự sát là một vấn đề phức tạp, không thể giải thích bằng một nguyên nhân đơn lẻ. Các yếu tố xã hội, văn hóa, sinh học, tâm lý và môi trường có thể tương tác trong suốt cuộc đời của một người. Một số yếu tố có liên quan đến nguy cơ gồm khó khăn sức khỏe tâm thần, đặc biệt là trầm cảm và vấn đề sử dụng rượu; tiền sử hành vi tự sát; khủng hoảng tâm lý; khó khăn tài chính, xung đột trong các mối quan hệ; đau hoặc bệnh mạn tính; trải nghiệm mất mát, bạo lực, lạm dụng, cô lập hoặc phân biệt đối xử.
Điều quan trọng là tự sát có thể phòng ngừa. Hỗ trợ cảm xúc đúng lúc, tiếp cận dịch vụ chuyên môn và triển khai các biện pháp phòng ngừa dựa trên bằng chứng có thể góp phần bảo vệ những người đang gặp khủng hoảng.
“Thay đổi câu chuyện về tự sát” – thay đổi từ cách chúng ta nói
Ngày Phòng chống Tự sát Thế giới được Hiệp hội Phòng chống Tự sát Quốc tế (IASP) phối hợp với WHO khởi xướng từ năm 2003. Năm 2026 đánh dấu năm cuối của chủ đề ba năm “Changing the Narrative on Suicide”. Thông điệp hướng tới việc thách thức những quan niệm sai lệch, giảm kỳ thị và tạo điều kiện cho những cuộc trò chuyện cởi mở, nhân văn về tự sát.
Thay đổi câu chuyện không có nghĩa là đưa thật nhiều thông tin về tự sát. Điều quan trọng là thông tin phải an toàn và có trách nhiệm.
Truyền thông có thể góp phần phòng ngừa nhưng cũng có thể gây tác động bất lợi nếu nội dung được đưa theo hướng giật gân, mô tả phương thức, đơn giản hóa nguyên nhân hoặc bình thường hóa tự sát như một cách giải quyết khó khăn. WHO khuyến nghị truyền thông tập trung nhiều hơn vào thông tin chính xác, khả năng tìm kiếm trợ giúp, cách vượt qua khủng hoảng, hy vọng và phục hồi.
Vì vậy, thay vì phán xét một người đang có ý nghĩ hoặc hành vi tự sát, cộng đồng cần nhìn nhận rằng họ có thể đang trải qua tình trạng đau khổ và khủng hoảng nghiêm trọng cần được hỗ trợ.
Nhận biết những tín hiệu cảnh báo
Một số thay đổi có thể là tín hiệu cho thấy một người đang cần được quan tâm và hỗ trợ như:
- Thay đổi tâm trạng rõ rệt hoặc thu mình, giảm kết nối xã hội.
- Bày tỏ cảm giác tuyệt vọng, không còn lý do để sống hoặc nói về việc muốn kết thúc cuộc sống.
- Nói lời từ biệt với người thân, bạn bè hoặc cho đi những tài sản có giá trị.
- Tìm kiếm cách thức để tự làm hại bản thân.
- Có những thay đổi hành vi khiến người xung quanh lo ngại.
Những dấu hiệu trên không đồng nghĩa một người chắc chắn sẽ thực hiện hành vi tự sát, nhưng cần được xem xét nghiêm túc, đặc biệt khi có nhiều dấu hiệu xuất hiện cùng lúc hoặc có sự thay đổi rõ rệt so với trước đây. WHO khuyến nghị khi lo lắng về một người, hãy chủ động trò chuyện, lắng nghe và giúp họ tiếp cận hỗ trợ phù hợp.
Một cuộc trò chuyện đúng cách có thể tạo nên khác biệt
Một quan niệm sai lầm thường gặp là việc hỏi trực tiếp một người về ý nghĩ tự sát có thể “gợi ý” cho họ thực hiện hành vi này. WHO cho biết việc hỏi và trò chuyện cởi mở về tự sát không làm một người hành động theo ý nghĩ đó; ngược lại, cuộc trò chuyện phù hợp có thể giúp giảm lo âu và khiến họ cảm thấy được thấu hiểu.
Khi nhận thấy một người đang gặp khó khăn, chúng ta có thể:
- Chọn thời điểm và không gian phù hợp để trò chuyện.
- Lắng nghe với sự tôn trọng, không phán xét hay so sánh.
- Khuyến khích họ tìm kiếm sự hỗ trợ từ bác sĩ, chuyên gia sức khỏe tâm thần hoặc nhân viên y tế phù hợp; nếu có thể, hãy đồng hành cùng họ khi tìm kiếm trợ giúp.
- Tiếp tục quan tâm, hỏi thăm và duy trì kết nối.
- Nếu nhận thấy nguy cơ gây hại cho bản thân đang ở mức khẩn cấp, không để người đó ở một mình và liên hệ ngay dịch vụ cấp cứu, cơ sở y tế hoặc người thân có khả năng hỗ trợ.
Phòng chống tự sát cần sự chung tay của toàn xã hội
Ở cấp độ cộng đồng và hệ thống, phòng chống tự sát cần được tiếp cận như một vấn đề sức khỏe cộng đồng và có sự phối hợp đa ngành.
Sáng kiến LIVE LIFEcủa WHO đưa ra bốn nhóm can thiệp dựa trên bằng chứng: hạn chế tiếp cận các phương tiện có thể được sử dụng để tự sát; phối hợp với truyền thông để đưa tin có trách nhiệm; phát triển kỹ năng cảm xúc – xã hội cho thanh thiếu niên; và nhận diện sớm, đánh giá, quản lý, hỗ trợ và theo dõi những người bị ảnh hưởng bởi hành vi tự sát.
Các biện pháp này cần được hỗ trợ bởi phân tích tình hình, phối hợp đa ngành, nâng cao nhận thức, phát triển năng lực, nguồn lực tài chính, giám sát, theo dõi và đánh giá.
Thay đổi câu chuyện về tự sát bắt đầu từ cách mỗi chúng ta nhìn nhận, lắng nghe và hành động. Một cuộc trò chuyện không phán xét, một sự hiện diện đúng lúc hay việc giúp một người kết nối với hỗ trợ chuyên môn phù hợp đều có thể mang ý nghĩa quan trọng.
Từ thấu hiểu đến hành động, mỗi cá nhân, gia đình và cộng đồng đều có thể góp phần xây dựng một môi trường an toàn, giảm kỳ thị và nhân văn hơn – nơi người đang gặp khủng hoảng biết rằng họ có thể lên tiếng và sự trợ giúp luôn có thể được tìm kiếm./.
Tài liệu tham khảo
- WHO. World Suicide Prevention Day 2026 – Changing the narrative on suicide. WHO – WSPD 2026
- WHO. Suicide – Fact sheet, cập nhật 28/8/2026. WHO – Suicide Fact Sheet
- WHO. Suicide worldwide in 2021: Global Health Estimates. 2025.
- Duong TTU, Tran NN, Nguyen TAT, et al. Suicidal ideation and self-destructive behavior in Vietnamese adolescents and young adults with psychiatric disorders. Discover Psychology. 2025;5:32.
- Nguyen J. An urgent call for safe reporting of suicide in Vietnam. Asian Journal of Psychiatry. 2025;109:104569.
