Nguyễn Thúy Anh
Những ngày gần đây, một số vụ việc xung đột, bạo lực trong trường học đã thu hút sự quan tâm của dư luận. Bên cạnh việc xác minh nguyên nhân và trách nhiệm của các bên liên quan, những sự việc này cũng cho thấy cần quan tâm đầy đủ hơn đến sức khỏe tâm thần của trẻ em và vị thành niên, đặc biệt là khả năng nhận diện sớm khó khăn tâm lý, hỗ trợ kịp thời và xây dựng môi trường học đường an toàn.
Sức khỏe tâm thần của trẻ vị thành niên – Mối quan tâm của toàn xã hội
Theo Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), ước tính trên toàn cầu, cứ khoảng 1 trong 7 trẻ từ 10–19 tuổi đang sống chung với một rối loạn tâm thần, trong đó trầm cảm, lo âu và các rối loạn hành vi là những nhóm bệnh thường gặp nhất. Nếu không được phát hiện và hỗ trợ kịp thời, những khó khăn về sức khỏe tâm thần có thể ảnh hưởng lâu dài đến học tập, các mối quan hệ, khả năng hòa nhập xã hội và chất lượng cuộc sống khi trưởng thành.
Sức khỏe tâm thần không chỉ là trách nhiệm của ngành y tế mà còn là trách nhiệm chung của gia đình, nhà trường và toàn xã hội.
Những vấn đề sức khỏe tâm thần thường gặp ở trẻ vị thành niên
Tuổi vị thành niên là giai đoạn có nhiều thay đổi về thể chất, cảm xúc và nhận thức. Phần lớn trẻ có thể thích nghi tốt, tuy nhiên một số trẻ gặp những khó khăn kéo dài cần được quan tâm. Một số các vấn đề sức khỏe tâm thần thường gặp gồm:
- Lo âu
Lo âu là phản ứng bình thường trước những áp lực trong cuộc sống. Tuy nhiên, khi cảm giác lo lắng xuất hiện thường xuyên, kéo dài, vượt quá mức bình thường và ảnh hưởng đến học tập hoặc sinh hoạt, trẻ có thể đang gặp một rối loạn lo âu.
Một số biểu hiện thường gặp gồm:
- Lo lắng quá mức về học tập hoặc các mối quan hệ.
- Sợ đến trường hoặc né tránh các tình huống xã hội.
- Khó ngủ, dễ giật mình.
- Đau đầu, đau bụng tái diễn nhưng không tìm thấy nguyên nhân thực thể.
- Trầm cảm
Không phải mọi cảm giác buồn đều là trầm cảm. Tuy nhiên, nếu trẻ có tâm trạng buồn bã, mất hứng thú với các hoạt động yêu thích, kéo dài nhiều tuần và ảnh hưởng đến cuộc sống hằng ngày thì cần được đánh giá chuyên môn.
Các dấu hiệu có thể bao gồm:
- Thu mình, ít giao tiếp.
- Giảm động lực học tập.
- Mệt mỏi kéo dài.
- Thay đổi giấc ngủ hoặc ăn uống.
- Dễ cáu gắt, đặc biệt ở trẻ vị thành niên.
- Có những phát ngôn bi quan về bản thân hoặc tương lai.
- Bất thường hành vi và cảm xúc khác
Một số trẻ có biểu hiện:
- Thường xuyên chống đối.
- Khó kiểm soát cảm xúc.
- Bốc đồng.
- Xung đột với bạn bè hoặc người lớn.
- Có hành vi vi phạm nội quy lặp đi lặp lại.
Những biểu hiện này cần được đánh giá trong bối cảnh phát triển của trẻ, hoàn cảnh gia đình và môi trường sống, thay vì chỉ coi là “hư”, “khó bảo” hay “thiếu ý thức”.
- Các vấn đề liên quan đến stress và thích ứng
Áp lực học tập, thay đổi môi trường sống, mâu thuẫn gia đình, bắt nạt học đường hoặc các biến cố khác đều có thể khiến trẻ gặp khó khăn trong thích nghi.
Stress kéo dài có thể biểu hiện bằng:
- Hay khóc.
- Dễ nổi nóng.
- Mất tập trung.
- Thành tích học tập giảm sút.
- Né tránh giao tiếp.
- Than phiền nhiều triệu chứng cơ thể.
- Hành vi tự gây tổn thương và ý nghĩ tự sát
Đây là nhóm biểu hiện cần được đặc biệt quan tâm.
Hành vi tự gây tổn thương không đồng nghĩa với ý định tự sát, nhưng đều là dấu hiệu cho thấy trẻ đang gặp khó khăn đáng kể về mặt tâm lý và cần được đánh giá bởi chuyên gia. Nếu trẻ bày tỏ ý nghĩ muốn chết, nói lời tạm biệt, chuẩn bị phương tiện gây hại hoặc có hành vi tự gây tổn thương, cần đưa trẻ đến cơ sở y tế hoặc dịch vụ cấp cứu phù hợp ngay lập tức để được hỗ trợ.
Khi nào trẻ cần được khám chuyên khoa?
Không phải mọi thay đổi cảm xúc đều là bệnh lý. Tuy nhiên, gia đình nên đưa trẻ đến khám khi có một hoặc nhiều dấu hiệu sau:
- Các biểu hiện cảm xúc hoặc hành vi kéo dài nhiều tuần.
- Trẻ không còn hứng thú với học tập hoặc các hoạt động yêu thích.
- Thành tích học tập giảm rõ rệt.
- Thường xuyên xung đột với gia đình hoặc bạn bè.
- Có biểu hiện cô lập bản thân.
- Có hành vi gây hại cho bản thân hoặc người khác.
- Có ý nghĩ hoặc lời nói liên quan đến cái chết, tuyệt vọng hoặc tự sát.
- Các biểu hiện ảnh hưởng đáng kể đến sinh hoạt, học tập hoặc các mối quan hệ.
Việc khám chuyên khoa không đồng nghĩa với việc trẻ mắc bệnh nặng. Đánh giá sớm giúp xác định nguyên nhân, mức độ khó khăn và lựa chọn hình thức hỗ trợ phù hợp.
Gia đình có thể làm gì?
Gia đình là môi trường bảo vệ đầu tiên đối với sức khỏe tâm thần của trẻ.
Cha mẹ nên:
- Dành thời gian lắng nghe trẻ mỗi ngày.
- Tôn trọng cảm xúc của con thay vì phủ nhận hoặc trách mắng.
- Quan tâm đến những thay đổi về giấc ngủ, học tập và các mối quan hệ.
- Đồng hành cùng trẻ trong việc sử dụng internet và mạng xã hội.
- Khuyến khích trẻ tìm kiếm sự hỗ trợ khi gặp khó khăn.
- Hợp tác với nhà trường và nhân viên y tế khi trẻ cần được hỗ trợ.
Điều quan trọng là tránh gắn nhãn trẻ là “lười”, “hư”, “yếu đuối” hoặc “thiếu ý chí”, bởi những cách nhìn nhận này có thể khiến trẻ ngại chia sẻ và chậm tiếp cận dịch vụ hỗ trợ.
Nhà trường cần đóng vai trò như thế nào?
Trường học là nơi trẻ dành phần lớn thời gian trong ngày và cũng là nơi có nhiều cơ hội để phát hiện sớm những thay đổi bất thường.
Nhà trường cần:
- Xây dựng môi trường học đường an toàn và không kỳ thị.
- Phát hiện sớm học sinh có dấu hiệu khó khăn về tâm lý.
- Thiết lập quy trình phối hợp giữa giáo viên, phụ huynh và nhân viên y tế.
- Tăng cường các hoạt động giáo dục kỹ năng sống, quản lý cảm xúc và phòng chống bắt nạt học đường.
- Hỗ trợ học sinh tiếp cận dịch vụ tư vấn tâm lý và chuyên khoa khi cần.
Vai trò của bệnh viện và hệ thống y tế
Các cơ sở y tế chuyên khoa có vai trò:
- Đánh giá toàn diện sức khỏe tâm thần của trẻ.
- Xây dựng kế hoạch điều trị và hỗ trợ phù hợp.
- Tư vấn cho gia đình về cách chăm sóc trẻ tại nhà.
- Phối hợp với nhà trường trong quá trình theo dõi.
- Thực hiện can thiệp đa ngành khi cần thiết.
Việc chăm sóc sức khỏe tâm thần không chỉ dựa vào thuốc. Tùy từng trường hợp, trẻ có thể cần tư vấn, trị liệu tâm lý, can thiệp gia đình, hỗ trợ học đường hoặc các hình thức phục hồi chức năng tâm lý – xã hội khác.
Trách nhiệm của cộng đồng và các tổ chức xã hội
Theo WHO, việc bảo vệ sức khỏe tâm thần trẻ em cần được thực hiện trong tất cả các môi trường mà trẻ sinh sống, bao gồm gia đình, nhà trường, cộng đồng và môi trường trực tuyến. Các chương trình giáo dục kỹ năng cảm xúc – xã hội trong trường học, giảm kỳ thị và mở rộng mạng lưới hỗ trợ tại cộng đồng đều góp phần cải thiện sức khỏe tâm thần của trẻ.
Thông điệp
Mỗi trẻ em đều có thể gặp những khó khăn về cảm xúc hoặc tâm lý trong quá trình trưởng thành. Phần lớn các vấn đề này có thể được hỗ trợ hiệu quả nếu được phát hiện sớm và tiếp cận dịch vụ phù hợp.
Thay vì phán xét hay kỳ thị, chúng ta cần xây dựng một môi trường an toàn để trẻ được lắng nghe, được thấu hiểu và được hỗ trợ đúng lúc. Sự đồng hành của gia đình, nhà trường, ngành y tế và cộng đồng chính là nền tảng quan trọng giúp trẻ phát triển khỏe mạnh cả về thể chất lẫn tinh thần.
Tài liệu tham khảo
1. Tổ chức Y tế Thế giới (WHO): Mental health of adolescents. https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/adolescent-mental-health
2. WHO: Children and young people’s mental health: The case for action. https://www.who.int/news-room/commentaries/detail/children-and-young-people-s-mental-health–the-case-for-action
3. NICE Guidelines về tự gây tổn thương ở trẻ em và thanh thiếu niên. https://www.nice.org.uk/guidance/ng225
